ATASÖZLERİ SÖZLÜĞÜ

"Hay`dan gelen, Hu`ya gider (Selden gelen, suya gider)." atasözünün anlamı, açıklaması :
Sözün gerçek anlamında ?Hay? ve ?Hû? Allah demektir. Yani Allah`tan gelen, yine Allah`a gider anlamındadır bu söz. Ancak halk arasında mecazî bir anlam kazanmıştır. Kolay ve emeksiz kazanılan şeyler elden kolay çıkar. Elde kalıcı olanlar, emek sarf edip alın teri dökerek kazanılan şeylerdir.

"Her şakanın altında bir gerçek yatar." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Her işte bir hayır vardır." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Hem kız, hem baldırı düz hem de ucuz olur mu." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Her akla geleni işleme her ağacı taslama." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Her koyun kendi bacağından asılır." atasözünün anlamı, açıklaması :
Herkes kendi davranışlarından sorumludur. Herkes kendi hatasının cezasını kendi çeker. Hiç kimse başkasının yaptığı bir hatadan ötürü hesap vermez.

"Horoz ölür gözü çöplükte kalır." atasözünün anlamı, açıklaması :
Yaşanılmış, erişilmiş, alışılmış bir durum veya makam yitirildikten sonra, yine o durum veya makamda gözü kalır insanın. Kişinin bu tutkusu ihtiyarlık, hatta ölüm hâlinde bile devam eder.

"Her kuşun eti yenmez." atasözünün anlamı, açıklaması :
1. Herkes zorbalığa boyun eğmez. Bu zorbalığa karşı gelecekler de vardır. Öyleleri çıkar ki, seni alt eder, pişman bile olursun. 2. Kimi işlerin altından kalkmamız mümkündür. Ama öyle işler de vardır ki, asla başaramayacağımız işlerdir. Öyle görünüşe aldanıp da o işin altına girmeyelim. Yoksa hiç ummadığımız bir zarar görebiliriz.

"Her şeyin yenisi, dostun eskisi (makbuldür)." atasözünün anlamı, açıklaması :
Sürekli kullanılan eşya yıpranır, eskir, gözden düşer, gittikçe de insana sıkıntı verir, yenisini aratır. Ancak dostluk böyle değildir. Dostluk eskidikçe güç ve değer kazanır. Çünkü birçok hatıralar birlikte yaşanmış, birlikte birçok imtihandan geçilmiş, bağlar gittikçe sağlamlaşmıştır. Eski dostluk içten olduğu için aranır, yeni dostluklar ise henüz gönüllerde kökleşmediği için pek makbul değildir.

"Her yiğidin bir yoğurt yiyişi vardır" atasözünün anlamı, açıklaması :
Herkesin kendine özgü bir çalışma yöntemi, bir iş yapma biçimi vardır. Çünkü kişilikleri, bilgileri, yetenekleri, yöntemleri ve yolları birbirinden farklıdır.

"Horozu çok olan köyün sabahı geç olur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Karışanı çok olan işlerden güç sonuç alınır. Çünkü her kafadan bir ses çıkar, herkes başka bir yol seçer, işin nasıl yapılacağı konusunda kesin karar verilemez. Dolayısıyla böyle bir işi sonuca ulaştırmak da oldukça güç olur.

"Her işin başı sağlık." atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsanın yapacağı her şey vücut sağlığına bağlıdır. Sağlıklı olmayan kimse hiçbir iş yapamaz. Bir iş yapamayan, başarılı olamayan kimse de yaşadığı hayattan bir tat almaz; mutlu olamaz.

"Herkes aklını pazara çıkarmış,yine kendi aklını beğenmiş." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Her zamanı bir sayma." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Her taş baş yarmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Hazıra hanak, pişmişe konak." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Harman yel ile, düğün el ile olur." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Hasta yatan değil, eceli gelen ölür." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Havada ahreni ile uçmayan kuşun sesi havadan değil, tavadan gelir." atasözünün anlamı, açıklaması :

"Hacı hacıyı Mekke de bulur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Aynı düşüncede olan insanlar, ayrı ayrı davransalar bile bir gün aynı yolda buluşurlar. Kendilerine ait yolda veya yerde buluşurlar, birbirlerini bulurlar.

"Hacı Mekke de, derviş tekkede" atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsanlar yetişme şekillerine göre kendilerine uygun bir ortamda yaşarlarsa mutlu olabilirler. Yoksa ömürleri sıkıntı içinde geçer. Bulundukları yerde sevilmez ve istenmezler.

"Haddini bilmeyene bildirirler." atasözünün anlamı, açıklaması :
Yetkili olmadığı konularda ahkam kesenler, hak ettikleri durumlarla mutlaka karşılaşırlar.

"Hak deyince akan sular durur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Anlaşmazlıklarda doğruluk, dürüstlük, tarafsızlık, hakkaniyet yolundan hareket edilirse kimsenin söyleyecek bir sözü, eleştirisi kalmaz.

"Hak doğrunun yardımcısıdır." atasözünün anlamı, açıklaması :
Allah, doğru olana yaptıklarının mükafatını mutlaka verir. Doğru kimseler ilk planda başarısız gibi görünseler de tutumlarını devam ettirdikleri sürece başarıya ulaşacaklardır.

"Helal kazanç ile pilav yenmez." atasözünün anlamı, açıklaması :
Doğrulukla ve ahlakla elde edilen kazanç, insanı kısa yoldan zengin etmeye yetmez.

"Huylu huyundan vazgeçmez." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kişilik, uzun bir zaman diliminde oluştuğu için ani değişikliklere müsait değildir.

"Hacı hacı olmaz gitmekle Mekke`ye, dede dede olmaz gitmekle tekkeye." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir işte asıl olan iyi niyet, samimiyet ve içtenliktir. Bunlar olmadan bir işi görünüşte ve şeklen yapmakla o iş gerçekten yapılmış olmaz. Böyle yapılırsa gerçekten iyi sonuç alınıp amaca ulaşılamaz.

"Hak gelince, batıl gider." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kur`anıkerim`deki ?Hak geldi, bâtıl zâil oldu? âyetinden yola çıkılarak oluşturulan bu atasözünde, ?Hak?, Yüce Allah`ın emri, hükmü anlamındadır; ?bâtıl? ise doğru ve gerçeğin karşıtıdır. Dolayısıyla bir anlaşmazlık sırasında doğrudan ve gerçekten yana olunur, insaflı ve adaletli hüküm verilirse, doğru ve gerçeğin karşısında olan zalimler çekip gitmek zorunda kalırlar.

"Hak yerde kalmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Gerçek, doğru, adalet, insaf ve haklı kazanç hiçbir şekilde yok edilemez. Kişinin hakkı olan şey ya bu dünyada, ya da öbür dünyada kendisine verilir. Hakkı hor görenler, çiğnemeye kalkışanlar, inkâr edenler büyük bir aldanış içindedirler.

"Hak yerini bulur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Haksızlık er veya geç ortaya çıkar, bunun da hesabı kuşkusuz sorulur. Suçlunun cezalandırılması, hakkıyla hakkının verilmesi bu dünyada veya öbür dünyada mutlaka gerçekleşir.

"Hamala semeri yük değildir (olmaz)." atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsana kendi işi ağır gelmez. Çünkü üstlendiği iş ve sorumluluk yaşadığı hayatın tabiî bir sonucudur.

"Hamama giren terler." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir işe girişen kimse, o işin güçlüklerini, sıkıntılarını ve masraflarını göze almalıdır. Çünkü bu işin durumunu, sorumluluğunu kendi isteğiyle kabul etmiştir.

"Haramın temeli olmaz (Haramdan şifa olmaz)." atasözünün anlamı, açıklaması :
Yüce Yaratıcı`nın yasak ettiği yollardan, emeksiz ve haksız olarak bir şeye el atıp sahip olmak haramdır. Bu çeşit kazanç insana ne tat verir, ne de yarar getirir. Kişi o şeyden gereği gibi faydalanamaz, geldiği gibi çabuk gider, hayrını göremez.

"Harman dövmek keçinin işi değil." atasözünün anlamı, açıklaması :
Hemen her işin bir yapılma biçimi ve ustası vardır. Ağır, önemi büyük işleri öyle herkes yapamaz. Hele bu işler acemi kimselere hiç bırakılamaz. Bu tür işlerden iyi sonuç almak isteyenler, işlerini mutlaka ehline vermelidirler.

"Hastalık sağlık bizim (insan) için." atasözünün anlamı, açıklaması :
Sağlıklı bir insan organizmasında birtakım değişikliklerin ortaya çıkmasıyla fizyolojik görevlerin aksaması, dolayısıyla sağlığın bozulması son derece tabiîdir. Bu sebeple, hasta olmamak için önceden tedbir almalı, her halükârda hastalığa yakalanırsa da bunu büyütmemeli insan.

"Hatasız kul olmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Hiçbir insan tam değildir. Her insan bilerek ya da bilmeyerek yanılıp yanlışlığa düşebilir, suç işleyebilir, günaha girebilir. Kusurları bakımından insanlara fazla yüklenmek doğru değildir. Önemli olan insanların hatalarını yüzüne vurmak değil, hatalarını azaltmada onlara yardımcı olmaktır.

"Hayır dile komşuna, hayır gele başına." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kim başkaları için iyi niyet besler, iyilik diler, hayır isterse, başkaları da onun için aynı şeyleri düşünür. Kural o ki, iyilik ve kötülük karşılıklıdır. İyilik isteyen iyilik bulur, kötülük isteyen de kötülük.

"Hayvanlar koklaşa koklaşa, insanlar söyleşe söyleşe ( konuşa konuşa) anlaşır." atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsanlar konuşarak birbirlerini daha iyi anlarlar. Çünkü konuşma, anlaşma yollarının başında gelir. İnsanlar duygu ve düşüncelerini konuşarak karşı tarafa aktarırlar, tartışırlar ve birbirlerini tanımaya çalışırlar.

"Hayvan yularından, insan ikrarından tutulur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Yular, bir hayvanın idare edilmesinde oldukça önemlidir. Bir yere döndürülmesi, çekilip götürülmesi, bir yere bağlanıp tutulması yular vasıtasıyla olur. Bir insanı ise sözü (ikrarı) bağlar. Verdiği sözden dönen kimse, itibarını da yitirmiş sayılır. İhbarını düşünen kimse sözünden caymaz. Eğer cayarsa, bu kendisine hatırlatılır; sözünün istikametine yönelmesi istenir.

"Hekimden sorma, çekenden sor." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir hastanın ne çektiğini, hekim değil hasta bilir. Çünkü ateş düştüğü yeri yakar. Bunun gibi bir derde düşenin, bir felâkete uğrayanın, sıkıntılar içinde kıvrananın çektiği çileyi, ancak kendisi bilir, çare sunan, çözüm yolu gösterenler değil.

"Hayvanı yardan düşüren bir tutam ottur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bknz. ?Deveyi yardan uçuran bir tutam ottur.?

"Hekimsiz, hâkimsiz yerde oturma." atasözünün anlamı, açıklaması :
Sağlığımızı yitirdiğimiz, hastalandığımız zaman kapısını çalacağımız tek kişi hekimdir. Haksızlığa uğradığımız, can ve mal emniyetini kaybettiğimiz yerde başvuracağımız kişi de hâkimdir. Bu önemli iki kişinin bulanmadığı yerde oturmak son derece sakıncalıdır.

"Her ağacın meyvesi olmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Etrafımızda yaşayan insanların dış görünüşlerine bakarak onlardan bir verim beklenmemelidir. Dıştan bize verimli gibi görünen nice insanın yararsız olduğu, onlardan bir fayda gelmediği çok görülmüştür.

"Her ağaçtan kaşık olmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kimi nesne, iş ya da durumun kendine has bir özelliği vardır. Bu bakımdan özelliği bulunan bir şey için herhangi bir malzeme, madde veya kimse kullanılamaz. Görünüşe aldanmamalı, uygun olan seçilmelidir.

"Her çok azdan olur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Çoğun temelinde az yatar. Önce az olanlar, birike birike çoğu meydana getirmiştir. Bu bakımdan azlar önemsiz görülüp atılmamalı, aksine sabırla bir arada tutulup biriktirilmelidir.

"Her damardan kan alınmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsanların yapıları birbirine uymaz. Kimi iyi, kimi kötü huyludur. Kimi yardımsever, kimi bencildir. Bu sebeple herkesten yardım istenmez, istense de yardım gelmez. Şu hâlde insan kimden yardım isteyeceğini belirlerken dikkatli olmalı, her önüne gelenden yardım istememelidir.

"Her deliğe elini sokma, ya yılan çıkar ya çıyan." atasözünün anlamı, açıklaması :
Hiç kimse içyüzünü iyi bilmediği, yeterince incelemediği, hakkında bilgi sahibi olmadığı, denemediği bir işi yapmaya kalkışmamalıdır. Yoksa kendini tehlikeye, altından kalkamayacağı zararlı sonuçlara atmış olabilir.

"Her Firavun`un bir Musa`sı olur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Her zalimden toplumu kurtaracak, zalime yaptıklarının hesabını soracak bir kurtarıcı mutlaka çıkacaktır

"Her horoz kendi çöplüğünde öter." atasözünün anlamı, açıklaması :
Herkes ancak kendi çevresinde bir değer taşır, kuvvet bulur ve sözünü geçirebilir. Çünkü asıl yeri orasıdır, bağlıları çevresindedir, orada güvence altındadır, orada rahat etmektedir.

"Her inişin bir yokuşu vardır." atasözünün anlamı, açıklaması :
Hayatın akışında hiçbir durum olduğu gibi kalmaz. Olumlu, olumsuzu, iyi, kötüyü, yükselme, alçalmayı; başarı, başarısızlığı kovalar. Bunun tersi de kaçınılmazdır. Bu bakımdan işleri bozulan, başarısızlığa uğrayan kimse üzülmemeli; kötü durumunun devamlı olmadığını bilmeli, umut var olmalıdır.

"Her kaşığın kısmeti bir olmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Her insanın talihi, kaderi bir değildir. Bu bakımdan kazançlarının farklı olması da doğaldır. Bir işte kişiler aynı çabayı gösterseler, aynı emeği verseler de biri diğerinden daha az kazanır. Çünkü kısmeti o kadardır.

"Herkes bildiğini okur." atasözünün anlamı, açıklaması :
İnsanlar çoklukla kendi akıllarını beğenirler. Dolayısıyla başkaları ne derse desin, onların düşüncelerine uymaktansa kendi düşüncelerine göre iş yapmayı daha uygun bulurlar.

"Herkesin arşınına göre bez vermezler." atasözünün anlamı, açıklaması :
Genel kurallar herkesin istek ve ihtiyacına göre bozulamaz. Dolayısıyla bir durumun ölçülerimize göre gerçekleşmesini beklemek doğru değildir. İstenen ölçüde değil, gerektiği oranda yarar sağlanacağı bilinmeli.

"Herkesin ettiği yoluna gelir." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir kimse başkasına nasıl davranıyorsa, başkaları da ona öylece karşılık verirler. İyilik eden iyilik, kötülük eden de kötülük görür.

"Herkesin tenceresi kapalı kaynar." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kimsenin durumu, içinde bulunduğu yaşayış şartları başkalarınca gereği gibi bilinemez.

"Herkesin yorulduğu yere han yapılmaz." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir yerde, bir düzende herkesin uymak zorunda olduğu genel kurallar vardır. Bunlar kişinin dileği doğrultusunda değiştirilemez.

"Herkes kaşık yapar ama sapını ortaya getiremez." atasözünün anlamı, açıklaması :
Herkes bir iş yapar ama istenildiği kadar güzel ve kusursuz biçimde yapıp da ortaya çıkaramaz. Bunu becerenlerin sayısı da bir hayli azdır.

"Herkes ne ederse kendine eder." atasözünün anlamı, açıklaması :
Kişi çevresine nasıl davranırsa, çevresi de ona benzer şekilde davranır. İyilik eden iyilikle, kötülük eden kötülükle karşılaşır. Kişi, muhatap olduğu davranışların sorumlusudur.

"Her şeyin bir vakti var, horoz bile vaktinde öter." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir işten olumlu sonuç bekleniyorsa zamanında yapılmalıdır. Çünkü gerekli şartlar ve elverişli ortam o zamandadır. Bu bakımdan bir işi zamanından evvel yapmaya kalkışmak ne kadar zararlıysa, sonraya bırakmak da o kadar zararlıdır. Bir işte acelecilik kadar, geç kalmışlık da başarısızlığa neden olur.

"Her yiğidin gönlünde bir arslan yatar." atasözünün anlamı, açıklaması :
Herkesin kendine göre yüksek bir emeli vardır. Hoşlandığı, sevdiği, kavuşmak istediği bu emeli devamlı gönlünde taşır, onun özlemiyle yaşar.

"Her zaman gemicinin istediği rüzgâr esmez." atasözünün anlamı, açıklaması :
Gerçekleştirmek istediğiniz bir iş için uygun şartları dilediğiniz anda bulmanız mümkün değildir. Çünkü olaylar dileğimize göre oluşmaz. Bu bakımdan fırsat elimize geçtiğinde ondan hemen yararlanma yoluna gitmeliyiz.

"Her ziyan bir öğüttür." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bilerek ya da bilmeyerek uğradığı her zarar kişiye ders olur. Kendisini bu duruma düşüren yanlış hareketi bulur, aynısını tekrarlamayarak doğabilecek başka zararlardan kendisini korur.

"Hesapsız kasap, ya bıçak kırar ya masat (Hesabını bilmeyen kasap, ne satır bırakır, ne masat)." atasözünün anlamı, açıklaması :
1. Alacağını ve borcunu bilmeyen, gelirini giderini işine göre ayarlamayan kişi, elinde avucunda bulunanı da kaybeder; zarara uğrar. 2. Önlemini iyi almadan, ne yapıp edeceğini iyi düşünmede, bir iş girişiminde bulunan kişi, başarıya ulaşamaz; o iş için gerekli olan imkânları da yitirir

"Hırsızlık bir ekmekten, kahpelik bir öpmekten." atasözünün anlamı, açıklaması :
Hırsızlığın büyüğü küçüğü olmaz. Kişi bir ekmek de çalsa hırsız olur, yavaş yavaş da hırsızlığı meslek edinir. Kahpelik de benzer şekilde oluşur. Bugün bir öpücük verip de bunu önemsemeyen kız ya da kadın, yarın sokaklara düşer. Dolayısıyla bir öpücük bir namus kirletmeye ve kahpeliğe kapı aralamaya yeter.

"Hiddetle kalkan nedâmetle oturur." atasözünün anlamı, açıklaması :
Öfkeyle, kızgınlıkla hareket eden kişi ne yaptığını pek bilmez; sağı solu incitir, kırar. Kısa bir zaman sonra etrafa ve kendisine verdiği zararı anlar ve pişman olur. Ne var ki iş işten geçmiştir bir kere.

"Hocanın (imamın) dediğini yap (söylediğini dinle), arkasından gitme (yaptığını yapma)." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bir din görevlisinin anlattıkları dinin buyruklarıdır. Ancak insan beşerdir, şaşar. O da hatalı, kusurlu olabilir; hatta bile bile yanlış da yapabilir, söyledikleriyle yaptıkları birbiriyle çelişebilir. Bu bakımdan dikkatli ol; bu gibi yanlış yola sapmışların peşinden, onlar dinin buyruklarını anlatıyorlar diye sakın gitme.

"Hocanın (öğretmenin) vurduğu yerde gül biter." atasözünün anlamı, açıklaması :
Öğretmen ne yaptığını bilen adamdır. Eğer bir öğrenciye vurmayı gerekli görmüşse, bunu mutlaka eğitmek amacıyla yapmıştır. Sakın ola ki, bu tavrından ötürü ona darılıp gücenmeyiniz. Tam tersine onun bu tavrından ötürü sevininiz. Çünkü onun vurduğu yerde meydana gelen kızarıklık, öğrencinin yarın yapacağı yanlışlıklardan, edineceği kötü alışkanlıklardan kurtuluşunun bir işareti olarak görülmelidir.

"Huy canın altındadır." atasözünün anlamı, açıklaması :
Bknz. ?Can çıkmayınca huy çıkmaz.?